امروزه، آگاهی از مفاهیم و قوانین مربوط به معاملات و قراردادها از اهمیت بسزایی برخوردار است. یکی از این مفاهیم مهم نیز، هبه یا بخشش است که در زندگی روزمره افراد نقش مهمی ایفا میکند. اما ممکن است که سوالاتی همچون اینکه “هبه چیست؟ آیا قابل برگشت است؟” برای برخی از افراد در این خصوص پیش آید که در این مطلب به آنها پاسخ خواهیم داد.
همچنین در این راستا، موسسه حقوقی دادنیک با ارائه خدمات تخصصی در زمینه قراردادها و معاملات، از جمله هبه، به موکلین خود کمک میکند تا با آگاهی کامل از حقوق و تعهدات خود، تصمیمات درستی اتخاذ کنند.
هبه چیست؟
هبه در زبان حقوقی بهمعنای بخشیدن رایگان یک مال از سوی شخصی به شخص دیگر است. بهعبارت سادهتر، هبه نوعی قرارداد است که طی آن مالک چیزی را بدون دریافت هیچ وجه یا ارزشی به دیگری میبخشد. کسی که مال را میدهد، واهب و کسی که مال را دریافت میکند، متهب نامیده میشود. همچنین، قوانین مربوط به هبه در مواد 795 تا 807 قانون مدنی ایران آمده است و شرایط و آثار حقوقی این قرارداد را مشخص میکند.
در بسیاری از اختلافات خانوادگی، بهویژه در طلاق ایرانیان مقیم خارج از کشور، مسائلی مثل رجوع از هبه و مالکیت اموال مشترک اهمیت زیادی پیدا میکند.
انواع هبه
هبه به دو دسته اصلی تقسیم میشود. در هبه معوض، اهداکننده (واهب)، بخشش خود را مشروط به دریافت چیزی مثل کالا یا خدمت، در مقابل آن میکند. اما هبه غیرمعوض، که رایجتر هم است، بهمعنای بخشش بیقید و شرط و بدون انتظار دریافت چیزی در ازای آن است. بهعبارت سادهتر، در هبه معوض، بخشش با شرط همراه است و در هبه غیرمعوض، بخشش مطلق و بدون هیچ قید و بندی است.
شرایط صحت عقد هبه
برای اینکه عقد هبه بهعنوان یک قرارداد قانونی معتبر محسوب شود، رعایت چند شرط اساسی الزامی است که در صورت عدم رعایت هر یک از این شرایط، عقد هبه از نظر قانونی باطل محسوب خواهد شد.
طرفین قرارداد (واهب و متهب) باید دارای اهلیت کامل حقوقی باشند؛ یعنی عاقل، بالغ و رشید بوده و از نظر قانون توانایی انجام معامله را داشته باشند.
مالی که مورد هبه قرار میگیرد باید متعلق به واهب بوده و وی مالک کامل آن باشد.
متهب باید اراده آزادانه خود را برای قبول هبه اعلام کند.
قبض مال موهوبه توسط متهب است. بهعبارت دیگر، مال مورد هبه باید بهطور فیزیکی یا سمبلی به تملک متهب درآید.
واهب نباید در وضعیت ورشکستگی قرار داشته باشد و مالی که هبه میکند نباید وثیقه طلب دیگری باشد.
شرایط ابطال عقد هبه
عقد هبه، بهعنوان یکی از عقود جایز در حقوق مدنی، قابل فسخ و ابطال است. دلایل مختلفی برای ابطال این عقد وجود دارد. از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
فوت واهب پیش از قبض مال موهوبه توسط متهب؛
جعلی بودن سند هبه؛
عدم مالکیت واهب نسبت به مالی که هبه کرده است.
عدم اهلیت واهب در هنگام انعقاد عقد (مثل جنون یا سفاهت)؛
صوری بودن عقد هبه؛
در صورت تحقق هر یک از شرایط فوق، عقد هبه فاقد اثر قانونی بوده و قابل ابطال است. لازم بهذکر است که اثبات هر یک از این موارد نیازمند طی مراحل قانونی و ارائه ادله کافی به دادگاه است.
اهمیت قبض در عقد هبه
قبض در عقد هبه بهمعنای تحویل گرفتن و تصرف عملی مال مورد بخشش توسط شخصی است که هدیه را دریافت میکند (متهب). این عمل، یکی از ارکان اساسی و شرط صحت عقد هبه محسوب میشود و بدون تحقق آن، قرارداد هبه به لحاظ حقوقی کامل نمیشود.
قبض میتواند بهطور مستقیم توسط خود متهب یا به نمایندگی از او توسط وکیل یا ولیاش انجام شود. نکته قابل توجه این است که چنانچه مال مورد هبه پیش از انعقاد قرارداد در تصرف متهب قرار داشته باشد، تکرار عمل قبض الزامی نیست و صرف وجود مال در ید متهب، حاکی از تحقق قبض خواهد بود.
آیا هبه قابل برگشت است؟
یکی از سوالات مهم در مورد هبه، امکان رجوع از آن است. در اصل، هبه عقدی لازم است و واهب نمیتواند بدون دلیل از آن رجوع کند. اما در برخی موارد، امکان رجوع از هبه وجود دارد:
در صورتیکه شخصی مالی را به فردی غیر از پدر، مادر یا فرزند خود هدیه کند (هبه)، میتواند در آینده این هدیه را پس بگیرد (رجوع از هبه).
اگر مالی به کسی هدیه داده شود و بعد از آن تغییراتی در آن بهوجود آید که ارزش آن را بیشتر کند، فرد هدیهدهنده دیگر نمیتواند هدیه خود را پس بگیرد. بهعبارت دیگر، اگر تغییراتی که در مال ایجاد میشود باعث افزایش قیمت آن شود، حق رجوع از هبه از بین میرود.
اگر مالی که بهعنوان هدیه به کسی داده شده، از مالکیت او خارج شود، امکان پس گرفتن آن هدیه وجود نخواهد داشت.
در صورتیکه یکی از طرفین عقد هبه (واهب یا متهب) فوت کند، امکان فسخ این قرارداد از سوی طرف زنده وجود نخواهد داشت.
در هبه معوض، شخصی که مالی را به دیگری بخشیده است (واهب)، تا زمانیکه هدیه شونده (متهب) چیزی را در مقابل این هدیه به او ندهد (عوض)، میتواند تصمیم خود را تغییر داده و هدیه را پس بگیرد.
جمع بندی
در پایان، باید تأکید کرد که عقد هبه، میتواند پیچیدگیهای حقوقی زیادی داشته باشد. در واقع در عقد هبه، شرایط مختلفی نظیر اهلیت طرفین، صحت موضوع هبه، قصد و اراده طرفین و… بر صحت و اعتبار این عقد تأثیرگذار هستند. همچنین، مسائلی نظیر رجوع از هبه، اثرات هبه بر حقوق سایر اشخاص و… از جمله مواردی هستند که در صورت عدم توجه به آنها، میتوانند منجر به بروز اختلافات حقوقی و مشکلات بعدی شوند.
موسسه حقوقی دادنیک نیز با ارائه خدمات تخصصی در زمینه عقد هبه، به موکلین خود کمک میکند تا این فرآیند را با آگاهی کامل و حفظ حقوق طرفین انجام دهند. همچنین، وکلای این موسسه با تجربه و تخصص خود، راهنماییهای لازم را در تمام مراحل تنظیم، اجرا و در صورت نیاز رجوع از هبه ارائه میدهند تا اطمینان حاصل شود که حقوق هر دو طرف بهدرستی رعایت میشود.
